Үнэн бодит түүх
I
1928 он. Монгол ба Оросын хоорондох хүмүүсийн амьдрал...
– За охин минь, яв даа, – гэж аав нь сэтгэл түгшин хэлэв. – Өөрийгөө сайн бодоорой. Би Чулуун ихийн дэргэд яг энэ цагт арван дөрвөн шөнийн дараа чамайг хүлээж байна. Битгий хоцроорой…
Жижигхэн бор Мажиг хар мориндоо ташуур өгч, аймшиггүйгээр шөнийн тал руу давхин одоод удалгүй харанхуйд уусан алга болов. Ард нь Хөх Уулын бараан хөх сүрлэг нуруу үлдэж, бэлд нь – тал нутгийнхан бүгд саатдаг Чулуун ихийн дэргэд – хурдан хөлтэй, тогтож ядан буй хүрэн морьтой аав нь хоцорчээ. Тэрээр энэ мөчөөс өмнө арван гурван настай Мажигт зүүн хойд зүгийг олонтаа зааж, Адуун Чулууны уулсын зэрэглээт дүрс рүү явах ёстойг дахин дахин захидаг байв. Өдрийн цагаар тэд алсад харагддаг ч зам ойртох тусам улам томорч, өнгө нь бүдэг цэнхрээс бараан хөх хүртэл хувирна.
Охин ээж дээрээ зочлохоор, оросын хил даван Шинэ Үүр сумын төвийг зорих учиртай байлаа. Шинэ Үүр буриадаар – Шэнэ Толон, оросоор – Новая Заря. Хөх Уулаас Адуун Чулууны зүг явахад тэр газрыг дайралгүй өнгөрөх аргагүй, гэхдээ замаасаа хазайлгүй зөвхөн чигээрээ явах ёстой. Мажиг ээж Чимидээ болон дүү нараа удаан хараагүй тул маш их санаж байв.
Зуны шөнө талын өвс, цэцгийн анхилуун үнэр сэтгэл мансууруулна. Тэр үнэрүүд толгой эргүүлж, биеийг дулаанаар илбэн, анагаах хүчээр дүүргэж, хүн ба байгалийг үл үзэгдэх утсаар холбосон мэт талархлын хариу мэдрэмж төрүүлдэг. Ийм үед бодолд автаж, мөрөөдөхөд сайхан. Бас юу ч бодолгүйгээр, бүдэгхэн мөрөөдөлдөө хаа нэг тийш давхин явахад.
Морьтойгоо, шөнийн харанхуйтай нэгэн цул болсон охин тал нутгийг ширтэн, эрх чөлөө, ээжтэйгээ уулзах мөч, зуны үнэр, өөрийн цэлмэг бодлууддаа баярлана. Түүний өчүүхэн амьдралын өхөөрдөм дүр зургууд ээлж дараалан тодорч, одоо хил хязгаарын хоёр талд хуваагдан үлджээ.
Ойролцоох өндөр өвс, зэгсээр бүрхэгдсэн өргөн хонхорт нутгийнхныг тэжээгч Ималха гол мяралзан урсана. Энэ бяцхан гол бараантан мушгирах түүний урсгал эхлээд Монгол руу ордог ч дараа нь огцом эргэн буцаж ирдэг. Харин Монголд бяцхан Мажигийн мэдэх болсон өөр олон гол бий – Улз, Сэвсүүл, Жараахай, Дөчин. Саяхан хүртэл тэр зөвхөн Хөх Уулын Ималха, Адуун Чулууны бэл дэх Бооржо голыг л мэддэг байлаа.
Одоо тэр Адуун Чулууны зүг замаа хөтлөн явна.
Мажиг аав болон түүний төрөл садантайгаа Монголын талын шинэ хоёр сум – Баруун Тарь, Хөх Уулын хооронд хонь хариулдаг. Эдгээр сумууд нуур, уулын нэрээр нэрлэгджээ. Аав нь тэдний аль нэгэнд суурьшихаар зэхэж байв. Баруун Тарьд 343 өрх, Хөх Уулд 280 өрх бий, тэдний ард өнөр гэр бүлүүд, сүрэг хонь, үхэр, адуу мал бий. Олон хүн Адаг, Эрьесэг, Хулсатай, Аршаантай, Баян Цагаан, Буйлсан, Наран Булаг, Яхша болон оросын талын том шинэ сум болох Шинэ Үүргоос нүүж иржээ. Түүний төвийг яагаад ч юм Хуурай Дов дээр байгуулж байлаа. Зүүн талд Адуун Чулууны хөхөрсөн уулс, өмнө зүгт Тарийн нуурууд, хойд талд нарсан ойн зах ба Онон гол оршино.
Шинэ Үүрд жинхэнэ хөл хөдөлгөөн, үймээн бужигнаан өрнөнө. Хүмүүс хил даван нүүдэллэж, буцаж ирэх нь олон, зарим нь нэг газраа суурьшина. Өдрийн цагаар нам гүм, сэжигтэй зүйл анзаарагдахгүй, энд тэнд хонины сүрэг бэлчинэ. Харин шөнө үл мэдэг хөдөлгөөн эхэлж, өглөө болоход хэдэн гэр, тэрэг, морь, үхэр, хонь үгүй болсон байдаг. Заримдаа ч эсрэгээрээ – хаа нэгтээгээс дахин гэр, мал, хүмүүс нэмэгдэн иржээ. Шинэ Үүр бол аль талд амьдрах нь найдвартай вэ гэдгээ мэдэхгүй айл өрхүүд цуглардаг уудам талын хамгийн хөдөлгөөнтэй газар байлаа.
Хилийн хоёр талаар шинэ амьдралыг идэвхтэйгээр, заримдаа бүр албадан байгуулж байлаа. Тал бүр нутаг дэвсгэр, аж ахуй, айл өрхүүдийг өөрийнхөөрөө хуваан зохион байгуулж, хошуу сум байгуулж байсан ч нөгөө талаа мөн ажиглан харж, хэрэгтэй зүйлсийг өөр дээрээ нэвтрүүлнэ. Бүх нутаг дэвсгэр нь онцгой, тун тогтворгүй, хилийн бүс байв.
Оросын талын Шинэ Үүрд Бооржийн болон Тарийн талд амьдардаг бүх монголчууд, орос хүмүүсийг цуглуулахыг оролдож байлаа. Гэвч тэд мэдээж Барга, Монгол руу дүрвэн нүүдэллэж, зарим нь эргэн ирдэг байв. Хил бэхжихийн хэрээр Шинэ Үүр сум хүн амаар өсөн тэлж байсан ч нүүдэллэн явсан хүмүүс буцаж ирэх нь ховор байлаа.
Тэдний зарим нь Баруун Тарьд суурьшиж, бусад нь цааш нүүдэллэн, Улз голын эргээр шинэ Монголын хошуу сумууд байгуулагдаж байв: Алхана, Далай, Онон-Ага, Адуун Чулуу, Баруун Тарь, Хөх Уул. Монголын нуур, голын эрэг дагуу хүмүүс малаа туусаар олноороо ирж, тэнд шинэ суурингууд үүсэж байлаа. Аль хэдийн зургаан хошуу, хэдэн арван сум байгуулагдсан байв. Гэвч хүмүүс тасралтгүй ирсээр, эд хогшлоо ачин зөөсөөр. Талын гол, нуурын дэргэд морьтой болон тэрэгтэй хүмүүс улам олон үзэгдэж, өмнөө адууны сүрэг, үхрийн туувар, хонины отор туусаар явна. Урьд цагт Улз, Онон голын сав нутгийг Сэцэн хан аймаг, түүнээс дээш Хэнтий хүрэх нутгийг Түшээт хан аймаг гэж нэрлэдэг байсан гэдэг.
Гэвч хуучин амьдрал цаг хугацаанд эргэж буцалтгүй алга болдог бүхний адил үгүй болжээ. Хилийн хоёр талын амьдрал бужигнан хөдөлж байсан ч олон хүн аль талд нь нутагшин сууж, малаа маллаж, үр хүүхдээ өсгөхөө мэдэхгүй төөрөлдөж байлаа. Хаана ч баттай түшиг тулгуур байсангүй...
Энэ бүхнийг Баруун Тарь сумын дарга, бүдүүндүү бөгөөд сайхан сэтгэлтэй Цэрэнпилийн Дамдинжав ярьдаг байв. Тэрээр байнга айл саахалтаар явж, хурал цуглаан зохион байгуулан үг хэлдэг хүн байлаа. Түүнийг бүр Нийслэл Хүрэ – Монголын гол хотод болсон хуралд хүртэл очиж, одоо Баатар хэмээн өргөмжлөгдсөн алдарт Дамдины Сүхээг харсан гэдэг. Сүхээг Зүүн Тарийн ойролцоох Гүн жалгад төрсөн гэж ярилцана. Аав нь заримдаа Дамдинжав ахай болон нутгийн бусад хүмүүстэй маргалддаг ч нэг зүйл дээр санал нийлдэг байв: монголчууд зөвхөн монголчуудтайгаа амьдрах ёстой.
Мажиг аль хэдийн нас биед хүрч, удахгүй арван дөрвөн нас хүрнэ. Тэр хилийн хоёр талын амьдралын ялгааг сайн ойлгодог болжээ. Харин ээж Чимид нь, дүү нар болох Хорло, Һамудай, Бутид нар нь Монгол руу нүүхдээ яарахгүй байгаад тэр харамсдаг байв. Ингээд байвал оросууд болж хувирч ч мэднэ. Олон буриад аль хэдийн орос болж хувирсан, одоо тэд бусдыгаа зөвхөн шоолоод зогсохгүй зовоодог болсон гэж ярилцана. Тэдний араас бусад нь ч аажмаар орос болж байна гэж Дамдинжав ахай хэлсэн.
Аюул, заримдаа бүр үхэл дагуулдаг хил ойролцоо байлаа. Хилийн цаана жилийн аль ч улиралд намагтай байдаг өргөн хөндий эхэлдэг бөгөөд ядуу орос хүмүүс түүнийг «Сатаны хөндий» гэж нэрлэдэг байв. Сатана гэдэг нь чөтгөр гэсэн утгатай. Тэд ойролцоо амьдардаг нэгэн суурингийн эзнийг ингэж хочилжээ. Мажиг тэр намхан хүнийг харж байсан. Буриадууд түүнийг Кешка эсвэл Тарбаган Кешка гэж дууддаг, жинхэнэ нэр нь Бутин ч юм уу, Токмаков ч юм уу байв. Тэр энэ тал нутгийн баян орос хүн байлаа. Хамгийн баян буриад Сандан ноён түүнтэй нөхөрлөж, бие биедээ айлчилдаг байсан. Аавынх нь ярьснаар Тарбаган Кешка сайхан сэтгэлтэй, сайн хүн бөгөөд олон хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээтэй, Яхшиас Онон хүртэлх нутгийн хүмүүсийг тэжээдэг байжээ. Гэсэн ч түүний сууринд ажиллаж, тэндээс хооллож амьдардаг орос хүмүүс хүртэл түүнийг «Сатана» гэж нэрлэдэг байсан. Тэд өөрсдөөс нь илүү сайхан амьдардаг хүмүүсийг үзэн яддаг ч нүдэн дээр нь бялдуучилж, харин ар хударгаар нь үхэхийг хүсдэг гэж ярьдаг байв. Дараа нь суурингийн эзнийг баривчилж, хаа нэгтээ авч явжээ.
Харин буриадууд Тарбаган Кешкаг энэ тал нутагт дуртай байсан гэдэг. Энд байгалийн хийтэй, хүчтэй аршаан булаг оргилдог тул бүх нутгийг Аршаантуй гэж нэрлэдэг байв. Тарбаган Кешка буриадуудтай нөхөрлөж, тэд ч түүнийг өөрийн хүн гэж үздэг байсан. Түүнд юу тохиолдсон бол? Түүнийг хааш нь авч явсан юм бол?
Мажиг төрөлх талаа, хар морьныхоо жигдхэн жороог мэдэрч явлаа. Бүх зүйл шөнийн бүлээн амьсгал, шинэхэн сарны бүдэгхэн туяанд умбасан мэт. Зовоосон бодлуудаа үргээн тэр шөнийн харанхуйг ширтэтэл, хил давчихсанаа гэнэт ойлгов. Харин хилийн харуул түүнийг анзаарсангүй. Эсвэл ерөөсөө харуул байгаагүй юм болов уу? Гэвч ямар ч байсан болгоомжтой байх хэрэгтэй. Мажиг морьтойгоо, буриад эмээлийн ард ачсан ачаатайгаа хамт нам гүмтэй нэгэн цул болжээ. Тэдний давхих чимээ сүүдэр гулсах мэт аниргүй, юу ч харшиж, жингэнэхгүй. Учир нь охиноо аянд бэлтгэхдээ эцэг нь хазаарай, дөрөө болон дуу гаргаж мэдэх бүхнийг даавуу, эсгийгээр нямбайлан чанд ороосон байв.
Охин ээж дээрээ зочлохыг аль эртнээс мөрөөддөг байсан. Гэвч сүүлийн үед зэвсэгтэй хүмүүс манаж эхэлсэн хил саад болжээ. Тэд өвсөн дундах үл үзэгдэх зурвасаар явган, морьтой эргүүлд гарна. Тэр зурвас нь нэгэн цагт байсан ч одоо нурж унасан тэмдэгтүүдийн хооронд мушгиран үргэлжилнэ. Өвсөн дундаас цухуйх чулуунууд нь жижиг овоо мэт харагдана. Хэдийгээр зай хол ч харуултай таарах аюул хэзээд бий. Хил хамгаалалт гарснаас хойш буун дуу олширчээ. Яриагаар бол Барга болон Монгол руу нүүдэллэж явсан хэд хэдэн орос хилчин, буриадууд алагдсан гэнэ. Одоо тал нутгийн хүн бүр болгоомжтой байх ёстой.
Хар морины жигд алхаа нойр хүргэм намуухан байлаа. Зүүн талд нь Ималха голын дэргэдэх Адаг нутгийн гэрүүд үзэгдэх ёстой байв. Гэтэл араас, хил хавиас шөнө тас нясхийн буун дуу нижигнэн цуурайтлаа. Араас нь хоёр, гурав дахь буудлага сонсогдов. Хар морь огцом цочин хажуу тийш ухасхийж, дараа нь урагш хурдлан давхив. Мажиг эмээл дээрээ тогтож үлдэн дэлэнд нь наалдан бөхийжээ. Төдөлгүй шөнийн тал дахин нам гүм болов. Хил давж, хэнд ч мэдэгдэлгүй өнгөрснөө бодоод охин дотроо баярлав. Гэвч хэн нэгэн рүү буудсан нь лавтай. Баригдсан уу, эсвэл алагдсан уу? Хүнд, ялангуяа хил дээр, аз үргэлж тохиохгүй гэж Мажигийн эцэг хэлдэг байв. Тэр хүн өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөдөг.
Яагаад ч юм түүнийг орос нэрээр Антон гэдэг байлаа. Тэр туранхай, өндөр, бор царайтай, үл ялиг махир хамартай, сунагар нүүртэй, сэргэлэн хар нүдтэй хүн. Хоёр охин нь эцгээ дуурайжээ. Монголчууд түүний нэрэнд дассан байв.
Эцэг охин хоёр Монголд долоон жил гаруй амьдарчээ. Тэдний дөрвөн жилд хил чөлөөтэй байсан тул хүмүүсийг өөрийн, хүний гэж ялгадаггүй байв. Анх Ималха, Баруун Тарийн эргээр, Адаг нутагт нутаглажээ. Тэнд Антоны төрөл садан эртнээс амьдардаг байсан бөгөөд тэдэнд гэр гаргаж өгч, байсан мал дээр нь хоёр үнээ, хоёр морь, хэдэн хонь нэмж өгсөн байна. Тэр үед Мажиг тав, зургаан настай байжээ.
Эцэг эх нь юунаас болж салсныг тэр мэддэггүй. Харин нэгэн удаа уурласан Антон морь тэргэнд хөллөж байхад Чимид гэрээсээ ямар нэгэн зүйл хэлэн зэмлэж, хоёр настай Хорло эхийнхээ тэрлэгийн хормойноос зуурч уйлж байсныг санана. Дараа нь Антон дүүтэйгээ хамт буцаж ирж, адууны хэсэг сүрэг, гурван үнээ, гучаад хонь авч явжээ. Тэр хэрийн малыг эхнэр, бага охиндоо үлдээсэн нь шударга хуваасан хэрэг байв.
Томрох тусам Мажиг Чимидийн төрөл садан Монгол руу нүүхийг хүсээгүйг сонсжээ. Тэд хоорондоо алалцаж, тал нутгийнхныг дээрэмдэж байсан оросууд нэг л өдөр явна гэж найдаж байв. Харин Антон үүнд итгэсэнгүй. Тэр бүгдийг Монгол руу нүүхийг ятгаж байжээ.
Эхний үед Антон охинтойгоо буцаж ирдэг байсан ч Чимид дахин нөхөрт гарсны дараа Хорло, ээж хоёр дээрээ очих нь цөөрөв. Дараа нь эх нь дахин хоёр охин төрүүлж, Мажиг эцэгтэйгээ хамт тэднээс бүрмөсөн холджээ. Магадгүй Антон хүүгүй байсан учраас Чимидээс салсан ч юм билүү? Гэвч дараа нь тэр өөр эмэгтэйтэй нийлсэнгүй, ахмад охинтойгоо төрөл садныхаа ойролцоо ганцаар амьдарсаар үлджээ.
I
1928 он. Монгол ба Оросын хоорондох хүмүүсийн амьдрал...
– За охин минь, яв даа, – гэж аав нь сэтгэл түгшин хэлэв. – Өөрийгөө сайн бодоорой. Би Чулуун ихийн дэргэд яг энэ цагт арван дөрвөн шөнийн дараа чамайг хүлээж байна. Битгий хоцроорой…
Жижигхэн бор Мажиг хар мориндоо ташуур өгч, аймшиггүйгээр шөнийн тал руу давхин одоод удалгүй харанхуйд уусан алга болов. Ард нь Хөх Уулын бараан хөх сүрлэг нуруу үлдэж, бэлд нь – тал нутгийнхан бүгд саатдаг Чулуун ихийн дэргэд – хурдан хөлтэй, тогтож ядан буй хүрэн морьтой аав нь хоцорчээ. Тэрээр энэ мөчөөс өмнө арван гурван настай Мажигт зүүн хойд зүгийг олонтаа зааж, Адуун Чулууны уулсын зэрэглээт дүрс рүү явах ёстойг дахин дахин захидаг байв. Өдрийн цагаар тэд алсад харагддаг ч зам ойртох тусам улам томорч, өнгө нь бүдэг цэнхрээс бараан хөх хүртэл хувирна.
Охин ээж дээрээ зочлохоор, оросын хил даван Шинэ Үүр сумын төвийг зорих учиртай байлаа. Шинэ Үүр буриадаар – Шэнэ Толон, оросоор – Новая Заря. Хөх Уулаас Адуун Чулууны зүг явахад тэр газрыг дайралгүй өнгөрөх аргагүй, гэхдээ замаасаа хазайлгүй зөвхөн чигээрээ явах ёстой. Мажиг ээж Чимидээ болон дүү нараа удаан хараагүй тул маш их санаж байв.
Зуны шөнө талын өвс, цэцгийн анхилуун үнэр сэтгэл мансууруулна. Тэр үнэрүүд толгой эргүүлж, биеийг дулаанаар илбэн, анагаах хүчээр дүүргэж, хүн ба байгалийг үл үзэгдэх утсаар холбосон мэт талархлын хариу мэдрэмж төрүүлдэг. Ийм үед бодолд автаж, мөрөөдөхөд сайхан. Бас юу ч бодолгүйгээр, бүдэгхэн мөрөөдөлдөө хаа нэг тийш давхин явахад.
Морьтойгоо, шөнийн харанхуйтай нэгэн цул болсон охин тал нутгийг ширтэн, эрх чөлөө, ээжтэйгээ уулзах мөч, зуны үнэр, өөрийн цэлмэг бодлууддаа баярлана. Түүний өчүүхэн амьдралын өхөөрдөм дүр зургууд ээлж дараалан тодорч, одоо хил хязгаарын хоёр талд хуваагдан үлджээ.
Ойролцоох өндөр өвс, зэгсээр бүрхэгдсэн өргөн хонхорт нутгийнхныг тэжээгч Ималха гол мяралзан урсана. Энэ бяцхан гол бараантан мушгирах түүний урсгал эхлээд Монгол руу ордог ч дараа нь огцом эргэн буцаж ирдэг. Харин Монголд бяцхан Мажигийн мэдэх болсон өөр олон гол бий – Улз, Сэвсүүл, Жараахай, Дөчин. Саяхан хүртэл тэр зөвхөн Хөх Уулын Ималха, Адуун Чулууны бэл дэх Бооржо голыг л мэддэг байлаа.
Одоо тэр Адуун Чулууны зүг замаа хөтлөн явна.
Мажиг аав болон түүний төрөл садантайгаа Монголын талын шинэ хоёр сум – Баруун Тарь, Хөх Уулын хооронд хонь хариулдаг. Эдгээр сумууд нуур, уулын нэрээр нэрлэгджээ. Аав нь тэдний аль нэгэнд суурьшихаар зэхэж байв. Баруун Тарьд 343 өрх, Хөх Уулд 280 өрх бий, тэдний ард өнөр гэр бүлүүд, сүрэг хонь, үхэр, адуу мал бий. Олон хүн Адаг, Эрьесэг, Хулсатай, Аршаантай, Баян Цагаан, Буйлсан, Наран Булаг, Яхша болон оросын талын том шинэ сум болох Шинэ Үүргоос нүүж иржээ. Түүний төвийг яагаад ч юм Хуурай Дов дээр байгуулж байлаа. Зүүн талд Адуун Чулууны хөхөрсөн уулс, өмнө зүгт Тарийн нуурууд, хойд талд нарсан ойн зах ба Онон гол оршино.
Шинэ Үүрд жинхэнэ хөл хөдөлгөөн, үймээн бужигнаан өрнөнө. Хүмүүс хил даван нүүдэллэж, буцаж ирэх нь олон, зарим нь нэг газраа суурьшина. Өдрийн цагаар нам гүм, сэжигтэй зүйл анзаарагдахгүй, энд тэнд хонины сүрэг бэлчинэ. Харин шөнө үл мэдэг хөдөлгөөн эхэлж, өглөө болоход хэдэн гэр, тэрэг, морь, үхэр, хонь үгүй болсон байдаг. Заримдаа ч эсрэгээрээ – хаа нэгтээгээс дахин гэр, мал, хүмүүс нэмэгдэн иржээ. Шинэ Үүр бол аль талд амьдрах нь найдвартай вэ гэдгээ мэдэхгүй айл өрхүүд цуглардаг уудам талын хамгийн хөдөлгөөнтэй газар байлаа.
Хилийн хоёр талаар шинэ амьдралыг идэвхтэйгээр, заримдаа бүр албадан байгуулж байлаа. Тал бүр нутаг дэвсгэр, аж ахуй, айл өрхүүдийг өөрийнхөөрөө хуваан зохион байгуулж, хошуу сум байгуулж байсан ч нөгөө талаа мөн ажиглан харж, хэрэгтэй зүйлсийг өөр дээрээ нэвтрүүлнэ. Бүх нутаг дэвсгэр нь онцгой, тун тогтворгүй, хилийн бүс байв.
Оросын талын Шинэ Үүрд Бооржийн болон Тарийн талд амьдардаг бүх монголчууд, орос хүмүүсийг цуглуулахыг оролдож байлаа. Гэвч тэд мэдээж Барга, Монгол руу дүрвэн нүүдэллэж, зарим нь эргэн ирдэг байв. Хил бэхжихийн хэрээр Шинэ Үүр сум хүн амаар өсөн тэлж байсан ч нүүдэллэн явсан хүмүүс буцаж ирэх нь ховор байлаа.
Тэдний зарим нь Баруун Тарьд суурьшиж, бусад нь цааш нүүдэллэн, Улз голын эргээр шинэ Монголын хошуу сумууд байгуулагдаж байв: Алхана, Далай, Онон-Ага, Адуун Чулуу, Баруун Тарь, Хөх Уул. Монголын нуур, голын эрэг дагуу хүмүүс малаа туусаар олноороо ирж, тэнд шинэ суурингууд үүсэж байлаа. Аль хэдийн зургаан хошуу, хэдэн арван сум байгуулагдсан байв. Гэвч хүмүүс тасралтгүй ирсээр, эд хогшлоо ачин зөөсөөр. Талын гол, нуурын дэргэд морьтой болон тэрэгтэй хүмүүс улам олон үзэгдэж, өмнөө адууны сүрэг, үхрийн туувар, хонины отор туусаар явна. Урьд цагт Улз, Онон голын сав нутгийг Сэцэн хан аймаг, түүнээс дээш Хэнтий хүрэх нутгийг Түшээт хан аймаг гэж нэрлэдэг байсан гэдэг.
Гэвч хуучин амьдрал цаг хугацаанд эргэж буцалтгүй алга болдог бүхний адил үгүй болжээ. Хилийн хоёр талын амьдрал бужигнан хөдөлж байсан ч олон хүн аль талд нь нутагшин сууж, малаа маллаж, үр хүүхдээ өсгөхөө мэдэхгүй төөрөлдөж байлаа. Хаана ч баттай түшиг тулгуур байсангүй...
Энэ бүхнийг Баруун Тарь сумын дарга, бүдүүндүү бөгөөд сайхан сэтгэлтэй Цэрэнпилийн Дамдинжав ярьдаг байв. Тэрээр байнга айл саахалтаар явж, хурал цуглаан зохион байгуулан үг хэлдэг хүн байлаа. Түүнийг бүр Нийслэл Хүрэ – Монголын гол хотод болсон хуралд хүртэл очиж, одоо Баатар хэмээн өргөмжлөгдсөн алдарт Дамдины Сүхээг харсан гэдэг. Сүхээг Зүүн Тарийн ойролцоох Гүн жалгад төрсөн гэж ярилцана. Аав нь заримдаа Дамдинжав ахай болон нутгийн бусад хүмүүстэй маргалддаг ч нэг зүйл дээр санал нийлдэг байв: монголчууд зөвхөн монголчуудтайгаа амьдрах ёстой.
Мажиг аль хэдийн нас биед хүрч, удахгүй арван дөрвөн нас хүрнэ. Тэр хилийн хоёр талын амьдралын ялгааг сайн ойлгодог болжээ. Харин ээж Чимид нь, дүү нар болох Хорло, Һамудай, Бутид нар нь Монгол руу нүүхдээ яарахгүй байгаад тэр харамсдаг байв. Ингээд байвал оросууд болж хувирч ч мэднэ. Олон буриад аль хэдийн орос болж хувирсан, одоо тэд бусдыгаа зөвхөн шоолоод зогсохгүй зовоодог болсон гэж ярилцана. Тэдний араас бусад нь ч аажмаар орос болж байна гэж Дамдинжав ахай хэлсэн.
Аюул, заримдаа бүр үхэл дагуулдаг хил ойролцоо байлаа. Хилийн цаана жилийн аль ч улиралд намагтай байдаг өргөн хөндий эхэлдэг бөгөөд ядуу орос хүмүүс түүнийг «Сатаны хөндий» гэж нэрлэдэг байв. Сатана гэдэг нь чөтгөр гэсэн утгатай. Тэд ойролцоо амьдардаг нэгэн суурингийн эзнийг ингэж хочилжээ. Мажиг тэр намхан хүнийг харж байсан. Буриадууд түүнийг Кешка эсвэл Тарбаган Кешка гэж дууддаг, жинхэнэ нэр нь Бутин ч юм уу, Токмаков ч юм уу байв. Тэр энэ тал нутгийн баян орос хүн байлаа. Хамгийн баян буриад Сандан ноён түүнтэй нөхөрлөж, бие биедээ айлчилдаг байсан. Аавынх нь ярьснаар Тарбаган Кешка сайхан сэтгэлтэй, сайн хүн бөгөөд олон хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээтэй, Яхшиас Онон хүртэлх нутгийн хүмүүсийг тэжээдэг байжээ. Гэсэн ч түүний сууринд ажиллаж, тэндээс хооллож амьдардаг орос хүмүүс хүртэл түүнийг «Сатана» гэж нэрлэдэг байсан. Тэд өөрсдөөс нь илүү сайхан амьдардаг хүмүүсийг үзэн яддаг ч нүдэн дээр нь бялдуучилж, харин ар хударгаар нь үхэхийг хүсдэг гэж ярьдаг байв. Дараа нь суурингийн эзнийг баривчилж, хаа нэгтээ авч явжээ.
Харин буриадууд Тарбаган Кешкаг энэ тал нутагт дуртай байсан гэдэг. Энд байгалийн хийтэй, хүчтэй аршаан булаг оргилдог тул бүх нутгийг Аршаантуй гэж нэрлэдэг байв. Тарбаган Кешка буриадуудтай нөхөрлөж, тэд ч түүнийг өөрийн хүн гэж үздэг байсан. Түүнд юу тохиолдсон бол? Түүнийг хааш нь авч явсан юм бол?
Мажиг төрөлх талаа, хар морьныхоо жигдхэн жороог мэдэрч явлаа. Бүх зүйл шөнийн бүлээн амьсгал, шинэхэн сарны бүдэгхэн туяанд умбасан мэт. Зовоосон бодлуудаа үргээн тэр шөнийн харанхуйг ширтэтэл, хил давчихсанаа гэнэт ойлгов. Харин хилийн харуул түүнийг анзаарсангүй. Эсвэл ерөөсөө харуул байгаагүй юм болов уу? Гэвч ямар ч байсан болгоомжтой байх хэрэгтэй. Мажиг морьтойгоо, буриад эмээлийн ард ачсан ачаатайгаа хамт нам гүмтэй нэгэн цул болжээ. Тэдний давхих чимээ сүүдэр гулсах мэт аниргүй, юу ч харшиж, жингэнэхгүй. Учир нь охиноо аянд бэлтгэхдээ эцэг нь хазаарай, дөрөө болон дуу гаргаж мэдэх бүхнийг даавуу, эсгийгээр нямбайлан чанд ороосон байв.
Охин ээж дээрээ зочлохыг аль эртнээс мөрөөддөг байсан. Гэвч сүүлийн үед зэвсэгтэй хүмүүс манаж эхэлсэн хил саад болжээ. Тэд өвсөн дундах үл үзэгдэх зурвасаар явган, морьтой эргүүлд гарна. Тэр зурвас нь нэгэн цагт байсан ч одоо нурж унасан тэмдэгтүүдийн хооронд мушгиран үргэлжилнэ. Өвсөн дундаас цухуйх чулуунууд нь жижиг овоо мэт харагдана. Хэдийгээр зай хол ч харуултай таарах аюул хэзээд бий. Хил хамгаалалт гарснаас хойш буун дуу олширчээ. Яриагаар бол Барга болон Монгол руу нүүдэллэж явсан хэд хэдэн орос хилчин, буриадууд алагдсан гэнэ. Одоо тал нутгийн хүн бүр болгоомжтой байх ёстой.
Хар морины жигд алхаа нойр хүргэм намуухан байлаа. Зүүн талд нь Ималха голын дэргэдэх Адаг нутгийн гэрүүд үзэгдэх ёстой байв. Гэтэл араас, хил хавиас шөнө тас нясхийн буун дуу нижигнэн цуурайтлаа. Араас нь хоёр, гурав дахь буудлага сонсогдов. Хар морь огцом цочин хажуу тийш ухасхийж, дараа нь урагш хурдлан давхив. Мажиг эмээл дээрээ тогтож үлдэн дэлэнд нь наалдан бөхийжээ. Төдөлгүй шөнийн тал дахин нам гүм болов. Хил давж, хэнд ч мэдэгдэлгүй өнгөрснөө бодоод охин дотроо баярлав. Гэвч хэн нэгэн рүү буудсан нь лавтай. Баригдсан уу, эсвэл алагдсан уу? Хүнд, ялангуяа хил дээр, аз үргэлж тохиохгүй гэж Мажигийн эцэг хэлдэг байв. Тэр хүн өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөдөг.
Яагаад ч юм түүнийг орос нэрээр Антон гэдэг байлаа. Тэр туранхай, өндөр, бор царайтай, үл ялиг махир хамартай, сунагар нүүртэй, сэргэлэн хар нүдтэй хүн. Хоёр охин нь эцгээ дуурайжээ. Монголчууд түүний нэрэнд дассан байв.
Эцэг охин хоёр Монголд долоон жил гаруй амьдарчээ. Тэдний дөрвөн жилд хил чөлөөтэй байсан тул хүмүүсийг өөрийн, хүний гэж ялгадаггүй байв. Анх Ималха, Баруун Тарийн эргээр, Адаг нутагт нутаглажээ. Тэнд Антоны төрөл садан эртнээс амьдардаг байсан бөгөөд тэдэнд гэр гаргаж өгч, байсан мал дээр нь хоёр үнээ, хоёр морь, хэдэн хонь нэмж өгсөн байна. Тэр үед Мажиг тав, зургаан настай байжээ.
Эцэг эх нь юунаас болж салсныг тэр мэддэггүй. Харин нэгэн удаа уурласан Антон морь тэргэнд хөллөж байхад Чимид гэрээсээ ямар нэгэн зүйл хэлэн зэмлэж, хоёр настай Хорло эхийнхээ тэрлэгийн хормойноос зуурч уйлж байсныг санана. Дараа нь Антон дүүтэйгээ хамт буцаж ирж, адууны хэсэг сүрэг, гурван үнээ, гучаад хонь авч явжээ. Тэр хэрийн малыг эхнэр, бага охиндоо үлдээсэн нь шударга хуваасан хэрэг байв.
Томрох тусам Мажиг Чимидийн төрөл садан Монгол руу нүүхийг хүсээгүйг сонсжээ. Тэд хоорондоо алалцаж, тал нутгийнхныг дээрэмдэж байсан оросууд нэг л өдөр явна гэж найдаж байв. Харин Антон үүнд итгэсэнгүй. Тэр бүгдийг Монгол руу нүүхийг ятгаж байжээ.
Эхний үед Антон охинтойгоо буцаж ирдэг байсан ч Чимид дахин нөхөрт гарсны дараа Хорло, ээж хоёр дээрээ очих нь цөөрөв. Дараа нь эх нь дахин хоёр охин төрүүлж, Мажиг эцэгтэйгээ хамт тэднээс бүрмөсөн холджээ. Магадгүй Антон хүүгүй байсан учраас Чимидээс салсан ч юм билүү? Гэвч дараа нь тэр өөр эмэгтэйтэй нийлсэнгүй, ахмад охинтойгоо төрөл садныхаа ойролцоо ганцаар амьдарсаар үлджээ.
Читай дальше. https://azarovskiy.livejournal.com/828468.html
